Od pewnego czasu, w pracy terapeutycznej oddziałów psychiatrycznych oraz innych oddziałów i placówek świadczących pomoc w dziedzinie zdrowia psychicznego, do łask wraca idea społeczności terapeutycznej. Podejmowane są rożne próby włączania jej do oferowanych pacjentom programów oddziaływań terapeutycznych, a czasem nawet próbuje się opierać owe programy właśnie na założeniach i zasadach funkcjonowania społeczności terapeutycznej. Także w oddziałach obrzyckiego szpitala ta idea jest realizowana, choć trzeba przyznać, że odbywa się to w rożnym zakresie i rożnej formule.

Początki idei społeczności Terapeutycznej

   Idea społeczności terapeutycznych narodziła się w Wielkiej Brytanii w 1940 rok jako efekt prób zastosowania technik psychoterapii grupowej do większej zbiorowości pacjentów całego oddziału psychiatrycznego. Był to czas II wojny światowej i do szpitali psychiatrycznych trafiały ogromne rzesze żołnierzy z przeżyciami frontowymi prezentujących objawy zaburzeń depresyjnych, nerwicowych i reaktywnych. Mieli oni otrzymać możliwie najszybszą pomoc, tak aby szybko powrócić na linie frontu. Zmusiło to psychiatrów i psychoterapeutów do większego niż dotychczas zainteresowania się metodami psychoterapii grupowej oraz możliwościami wykorzystania w procesie terapeutycznym całokształtu zachodzących na oddziale zjawisk i relacji (między pacjentami, między pacjentami a personelem). Próby takie podjęli pierwsi terapeuci grupowi – psychoanalitycy Bion, Foilkes i Main w szpitalu Northfield w Londynie oraz psychiatra Maxwell Jones w oddziale dla żołnierzy w Mill-Hill. Terminu „społeczność terapeutyczna” po raz pierwszy użył Main w 1946 roku. Największe zasługi w spopularyzowaniu i rozwinięciu koncepcji społeczności terapeutycznej położył jednak Jones który w 1952 roku opublikował swoje spostrzeżenia i założenia teoretyczne w tym zakresie. Od tego czasu nastąpił szybki rozwój idei społeczności terapeutycznej, jej rozpowszechnienie oraz ewoluowanie w rożne warianty uzależnione od specyfiki danego miejsca oraz od włączanych w jej obręb oddziaływań leczniczych.

Czy jest społeczność Terapeutyczna

   Na przestrzeni lat podejmowano liczne próby zdefiniowania społeczności terapeutycznej. Problemy jakie towarzysza próba zbudowania takiej definicji najlepiej spuentował sam Jones pisząc, że „nie ma dwóch takich samych społeczności terapeutycznych”. On sam rozumiał społeczność terapeutyczna jako określony styl pracy całego oddziału (lub szpitala), polegający na wprowadzeniu zasady otwartej komunikacji i w miarę możliwości, demokratycznych stosunków na wszystkich jego poziomach, z wykorzystaniem terapeutycznego potencjału tkwiącego w osobach wszystkich członków zespołu terapeutycznego, pacjentów oraz ich wzajemnych relacji. W latach następnych jego propozycja rozumienia społeczności terapeutycznej była wielokrotnie dyskutowana a nawet kwestionowana. Szczególne dyskusje wzbudzało (i wzbudza nadal) rozumienie granic i zakresu owej zasady demokratyczności jaka według Jonesa i wielu jego następców powinna obowiązywać w ramach społeczności. Rozwój wiedzy psychiatrycznej i psychopatologicznej kazał zweryfikować zarówno zbyt optymistyczne tendencje do poszerzania tych granic do maksimum jak i próby negowania w ogóle sensu takiej zasady w relacjach w obrębie zespołu terapeutycznego i między zespołem a pacjentami. Wydaje się, ze najlepsza definicję społeczności terapeutycznej zaproponował Martin, który pisał, że: „przez społeczność terapeutyczną można najogólniej rozumieć taką społeczność, w której podejmuje się świadomy wysiłek na rzecz wykorzystania wszystkich potencjalnych możliwości personelu i pacjentów w całościowym programie leczenia, odpowiednio do zdolności i wyszkolenia każdego z jej członków”.

Cele społeczności terapeutycznej
   Podstawowym celem społeczności terapeutycznej jest stworzenie jak najbardziej optymalnych warunków do tego, by odział lub inna instytucja/placówka lecznicza mógł spełniać swoje lecznicze zadania. Chodzi między innymi o to, aby nie zachodziła rozbieżność między uznanymi i deklarowanymi celami leczenia a sposobami ich realizacji oraz o to, aby te cele leczenia były zgodne z indywidualnymi, realnymi i konkretnymi potrzebami pacjentów. Kolejnym ważnym celem społeczności terapeutycznej jest stwarzanie warunków do poszerzania i pomnażania arsenału środków i możliwości terapeutycznego oddziaływania oraz wykorzystywanie w procesie terapeutycznym wszystkich dostępnych zasobów w zakresie metod, ludzi i sytuacji. Trzecim istotnym celem funkcjonowania społeczności terapeutycznych jest tworzenie optymalnych warunków społecznego uczenia się, czyli dostarczanie pacjentom doświadczeń umożliwiających im modyfikowanie swoich chorobliwych postaw, zachowań i relacji, poprzez uczenie się kompetencji interpersonalnych które w przyszłości mogą być przez nich z powodzeniem wykorzystywane po opuszczeniu placówki leczniczej.

Dalsza część naszego tekstu ukażę się w kolejnym numerze „Obrzyc” i na stronie już w Nowym Roku - będziemy chcieli zwrócić w niej uwagę na najczęstsze wypaczenia w funkcjonowaniu idei społeczności terapeutycznej (tzw. „pseudospołeczność”) oraz rozważyć najważniejsze ograniczenia i przeszkody w wdrażaniu tej idei we współczesnych programach leczenia.

                                                                                                      Mirosława Czerepińska - Piela
                                                                                                      Robert Krzysztof Piel